Askerlik Dönüşü İşe Başlatılmayan İşçinin Tazminat Hakkı
Giriş
Askerlik nedeniyle iş sözleşmesini sona erdiren işçilerin en çok merak ettiği konuların başında, askerlik dönüşü eski iş yerinde yeniden işe başlayıp başlayamayacakları geliyor. Uygulamada birçok işçi, askerlik hizmetini tamamladıktan sonra yeniden işe başlamak için işverene başvurmasına rağmen olumsuz yanıtla karşılaşabiliyor. Oysa İş Kanunu, belirli şartların varlığı halinde askerlik nedeniyle işten ayrılan ve askerlik dönüşü işe dönmek isteyen işçiye önemli güvenceler sağlıyor ve işverenin işe başlatmama tutumu bazı durumlarda işveren için tazminat sorumluluğu doğurabiliyor.
Özellikle askerlik dönüşü yasal süre içinde işverene işe dönme talebinde bulunan işçinin işe alınmaması halinde, işverenin üç aylık ücret tutarında tazminat ödeme yükümlülüğü gündeme gelmektedir.
Bu yazımızda, askerlik dönüşü işe başlatılmayan işçinin hangi şartlarda tazminat talep edebileceğini, başvuru sürecini ve yargı kararları ışığında uygulamadaki değerlendirmeleri ele alınmıştır.
Askerlik Nedeniyle İşten Ayrılma Hakkı
Askerlik görevi nedeniyle işten ayrılmak zorunda kalan işçiler, İş Kanunu kapsamında belirli güvencelere sahiptir. Bunlardan en önemlisi, askerlik dönüşü işçinin işe yeniden başlama hakkıdır. Bu yazıda askerlik dönüşü işe başlatılmayan işçinin haklarına değinilecek olması nedeniyle işten ayrılma hakkı hakkında detaylı bilgi edinmek için “askerlik nedeniyle iş akdinin feshi” başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Askerlik Dönüşü Yeniden İşe Başlama Süreci Nasıl İşler?
Askerlik görevini tamamlayan işçi, askerlik görevinden önce çalıştığı işine geri dönmek istediği takdirde İş Kanunu md. 31/son fıkrası uyarınca askerliğin sona ermesinden başlayarak 2 ay içinde işe girmek için işverene başvuru yapmak zorundadır.
İşverene işe dönüş başvurusunda bulunmak için herhangi bir şekil şartı bulunmamakla birlikte, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda ispat zorluğu yaşamamak adına işçinin işe dönüş başvurusunu yazılı yapmasında fayda vardır.
DİKKAT ⚠️ Askerlik dönüşü işçinin eski işyerine dönmek üzere başvuru yapması durumunda İş Kanunu md. 31’e göre işe başlatılabilmesi için iş sözleşmesinin gerçekte askerlik nedeniyle sona ermiş olması şarttır. Dolayısıyla bu süre içerisinde başka bir işveren nezdinde çalışan veya iş akdinin sona erme sebebi farklı olan işçinin bu madde hükümleri uyarınca işverenden işe başlatma veya tazminata ilişkin talepte bulunma hakkı yoktur.
İşçinin İşe Yeniden Alınma Talebi İçin Süre Şartı
Askerlik nedeniyle işten ayrılan işçi, her durumda işe dönme talebinde bulunamaz. Yasa uyarınca eski işine dönmek isteyen işçinin, askerlik dönüşü 2 aylık süre içerisinde işverene işe dönüş için başvuru yapması zorunludur. Bu süreye uyulmadığı takdirde işe başlatıp başlatmama konusunda takdir yetkisi tamamen işverende olup, işçinin yasal güvenceden faydalanması mümkün değildir.
İşverenin İşçiyi Yeniden İşe Alma Yükümlülüğü
Yukarıda detaylı şekilde izah edildiği şekilde işçinin yasal şartlara uygun başvurusunu alan işveren, işçiyi eski işi veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır.
Uygulamada işverenler tarafından boş pozisyon olmadığı ve boş pozisyon olduğunda haber verileceği gerekçesi ile çoğu zaman işçi işe başlatılmamakta, yani zımni olarak işe dönüş talebi reddedilmektedir. Kanun koyucu böyle durumlar için işçiyi koruyucu hükümler öngörmekte ve işçinin en azından yeni iş bulma sürecinde maddi olarak zorluk yaşamaması için tazminat alma hakkı tanımaktadır.
Askerlik Dönüşü İşe Başlatmama Halinde Tazminat Hakkı
Yukarıda bahsedildiği gibi işveren, haklı ve makul bir gerekçe olmadığı halde işçiyi işe başlatma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe dönme isteğinde bulunan eski işçiye 3 aylık ücret tutarında tazminat ödemekle yükümlüdür.
Üç Aylık Ücret Tutarındaki Tazminatın Şartları
Askerlik dönüşü eski işine dönmek isteyen her işçi için tazminat hakkı doğmayabilir. İş Kanunu md. 31 uyarınca askerlik dönüşü işverene başvuruda bulunan işçinin tazminata hak kazanabilmesi için;
- İşçinin askerlik nedeniyle iş sözleşmesini sona erdirmiş olması gerekir. İşçi, askerlik nedeniyle işten ayrılmasına rağmen işverene bu durumu bildirmemiş ve işveren tarafından SGK çıkış kodu “12” olarak bildirilmemiş ise, kural olarak işçi tazminata hak kazanamaz.
- İşçinin askerlik dönüşü 2 aylık süre içerisinde eski işyerine başvurarak işe alınmayı talep etmesi zorunludur. Terhis tarihinden itibaren başlayan bu süre hak düşürücü nitelikte olduğundan, 2 aylık süre geçtikten sonra işe dönüş başvurusunda bulunan ve işe başlatılmayan işçi tazminata hak kazanamayacaktır.
- İşçinin işe dönüş başvurusunun samimi ve fiili olarak işe başlama iradesini taşıması gerekmektedir. Gerçekte işe dönmek istememesine rağmen, örneğin, farklı bir iş bulmuş ancak eski işvereninden tazminat alabilmek için SGK kaydını yaptırmadan kayıt dışı çalışan bir işçi, diğer şartlar sağlansa dahi tazminata hak kazanamaz.
- İş yerinde işçinin eski işi veya benzer nitelikte bir pozisyonda boş yer bulunmasına rağmen işverenin işçiyi haklı bir nedeni olmaksızın işe başlatmaktan kaçınması gerekir.
Uygulamada mahkemeler bu nedenle açılan tazminat davalarında, işe dönüş başvurusunun süresinde yapılıp yapılmadığını, iş yerindeki boş pozisyon durumunu ve işverenin ret gerekçesinin gerçekliğini birlikte değerlendirerek sonuca ulaşmaktadır.
Askerlik Dönüşü İşe Başlatmama Tazminatı Yargıtay Kararları
YARGITAY 9. HUKUK DAİRESİ
Esas Numarası: 2019/2990
Karar Numarası: 2019/19191
“…Davacının üyesi olduğu sendika ile davalı işveren arasında imzalanan ve yürüklükte olan Toplu İş sözleşmesinin 21. maddesinde, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 31. maddesine paralel bir düzenleme ile askere giden işçinin tekrar işe alınması ile ilgili düzenlemeye yer verilmiş ve muvazzaf askerlik hizmetini yaptıktan sonra bir ay içinde işe dönmek isteyen işçinin …eski işine alınacağı, alınmadığı takdirde yaptırım olarak tazminat yanında, çalıştığı sürelerin kıdem tazminatının ödeneceği belirtilmiştir. Bu düzenlemede, askerlik süresince iş sözleşmesinin askıda olduğu yada işçinin ücretsiz izinli sayılacağı yönünde bir olgu bulunmamaktadır. Somut uyuşmazlıkta, davacı askerlik için işyerinden ayrıldığında, Toplu İş sözleşmesinin anılan hükmünden yararlanmak istediğini içeren dilekçe ile davalı işverene başvurmuştur. Bu başvuru iş sözleşmesinin askıda olduğu anlamını taşımadığı gibi, davalı işveren askerlik dönüşü de iş sözleşmesinin askıda olduğu yönünde bir tasarrufta bulunmamıştır.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 31. maddesi ve buna paralel olarak yürürlükteki Toplu İş Sözleşmesinin 21. maddesindeki düzenleme, aynı yasanın 18 ve devamı maddelerinde feshin geçersizliği ve işe iadeyi kapsayan iş güvencesi sağlamamaktadır. Zira 18 ve devamı maddelerdeki iş güvencesi hükümleri, işveren tarafından iş sözleşmesinin feshedilmesi hallerinde uygulanmaktadır. Askerlik sonrası işe alınmama halinde, askı hali ve somut olayda işveren tarafından bu yönde bir kabul de bulunmadığından, işveren tarafından gerçekleştirilen bir fesih işleminden söz edilemez. Çünkü iş sözleşmesi askerlik nedeni ile işçi tarafından daha önce sona erdirilmiştir. Yukarda belirtilen 4857 sayılı İş Kanunu’nun 31. maddesi ve buna paralel TİS’teki düzenleme, işverene askerlik sonrası işçiyi işe alma konusunda bir yükümlülük getirmiş ve başlatılmaması halinde cezai yaptırım olarak tazminat ödenmesini öngörmüştür. Bu yükümlülük ve yaptırım, askerlik sonrası işe alınmayan işçinin, iş sözleşmesinin işveren tarafından feshedildiği anlamına gelmemektedir. Davanın reddi yerine yazılı şekilde kabulü hatalıdır…”
YARGITAY 22. HUKUK DAİRESİ
Esas Numarası: 2017/11856
Karar Numarası: 2018/8051
“…4857 sayılı Kanun’un 31. maddesi son fıkrası; “Herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçiler bu ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek istedikleri takdirde işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder.” demektedir. Yasal düzenlemeya bakıldığında davacının üç aylık tazminata hak kazanabilmesi için, askerlik hizmetinin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işverene başvurması ve işverenin de eski işleri veya benzeri işlerde boş yer olması halinde derhal, boş yer yoksa da boşalacak ilk işe, başka isteklilere tercih ederek işe alması gerektiği, buna uyulmadığı takdirde söz konusu tazminata hak kazanabileceğidir.
Yasal düzenleme ile somut uyuşmazlık birlikte değerlendirildiğinde; davacının iş sözleşmesini 31.03.2012 tarihinde muvazzaf askerlik görevi nedeni ile sonlandırdığı, 30.09.2012 tarihinde terhis belgesini alarak zorunlu hizmet olan kısa dönem 6 aylık askerlik görevini bitirdiği, 21.09.2012 tarihli dilekçe ile 01.10.2012 tarihinden itibaren her iki davalıdan işe alınma talebinde bulunduğu, ancak davalılarca davacıya yönelik herhangi işlem yapılmadığı görülmektedir.
Mahkemece, davacının 3 aylık ücret tutarındaki tazminat talep koşullarının oluştuğu gerekçesi ile davanın kabulüne karar verilmiş ise de, davacının çalıştırılabileceğ kadro olup olmadığı, davacı talebine rağmen yerine yeni kişi alınıp alınmadığının tespit edilmesi gerekmektedir. O halde Mahkemece yapılacak iş, insan kaynakları uzmanı bilirkişi görevlendirerek, gerekirse yerinde inceleme yetkisi de verilmek suretiyle davacının çalışabileceği kadro olup olmadığının belirlenmesi ve düzenlenecek rapor sonucuna göre karar verilmesidir. Eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm tesisi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir…”
ESKİŞEHİR AVUKAT CANSU ÖNÇLER UYANIK
