1- Maaş Zammı Nedir?
Maaş zammı, işçinin yaptığı iş veya hizmet karşılığında aldığı ücretin belirli bir oranda artırılmasını ifade eder. Uygulamada genellikle yıllık zam, enflasyon farkı veya performans zammı şeklinde karşımıza çıkar. Ancak en çok merak edilen soru şudur:
İşveren maaş zammı yapmak zorunda mı ve maaş zammı nasıl hesaplanır?
2- İşverenin Maaş Zammı Yapma Zorunluluğu Var mı?
Türk hukukunda yasal olarak işçiler için genel bir maaş zammı düzenlemesi bulunmamaktadır. Ancak taraflar iş sözleşmesinde ücret zammı belirleyebilir veya bazı durumlarda işverenin maaş zammı yapması zorunlu hale gelebilir.
a) Asgari Ücret Artışı
Asgari ücret, işçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve işçinin gıda, konut, giyim, sağlık, ulaşım ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarını günün fiyatları üzerinden asgari düzeyde karşılamaya yetecek ücreti ifade eder.
Kural olarak işverenin her yıl Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenen asgari ücret tutarından düşük ücretle işçi çalıştırması yasaktır. Eğer işçinin maaşı asgari ücret seviyesindeyse, dolaylı olarak işverenin yıllık olarak asgari ücret artış oranı kadar zam yapması zorunlu hale gelir. Aksi halde işveren, eksik ücret ödemiş sayılacak ve işçinin ücret alacağı hakkı doğacaktır.
Örneğin 2026 yılı asgari ücret zam oranı %27 olarak belirlenmiştir. Buna göre asgari ücretle çalışan her işçi için 2026 yılı maaşında bu oran üzerinden zam yapılması zorunludur. Ücret zammı, brüt veya net ücret üzerinden hesaplanabilir.
b) İş Sözleşmesi veya Toplu İş Sözleşmesi
İşçinin ücreti asgari ücret seviyesinin üstünde ise, maaş zammı konusu biraz daha muğlak hale gelebilir. Ancak;
- Yazılı iş sözleşmesinde “her yıl enflasyon oranında zam yapılır” gibi bir hüküm varsa veya
- İşçinin veya işverenin üyesi olduğu sendika tarafından imzalanan toplu iş sözleşmesiyle iş yerinde uygulanacak yıllık zam oranı belirlenmişse işveren, belirlenen bu oran üzerinden zam yapmak zorundadır.
⚠️NOT: İşçi asgari ücretle çalışıyor olsa dahi, iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde asgari ücret zam oranından daha yüksek bir zam oranı öngörülmüş ise, ücret zammı belirlenen bu oran üzerinden hesaplanacaktır.
c) İşyeri Uygulaması
İşyeri uygulaması, işverenin yasal veya akdi bir zorunluluk olmadığı halde iş yerinde tek taraflı olarak işçilere devamlı surette sunduğu bir menfaati ifade etmektedir. İşverenin vazgeçme hakkını saklı tutmadığı durumlarda ve işçilerin de bu menfaati almayı açık/zımni olarak kabulü ile bu devamlı menfaatin sağlanması işveren için bağlayıcı hale gelir. İş yeri uygulaması, iş sözleşmesinin bir hükmü niteliğinde değerlendirilmektedir.
İşveren, bünyesinde çalışan işçilere düzenli olarak belirli orandan zam yapmışsa, bu durum işyeri uygulaması haline gelir ve her yıl bu oran üzerinden zam yapması zorunlu olur. İşverenin, teamül haline gelen oranda zam yapmaması, 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre işçi aleyhine çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılabilir ve işçinin talep hakkı doğar.
3- Enflasyon Karşısında Zam Yapılmaması Hukuka Aykırı mı?
Enflasyonun artması, işverenin zam yapması için tek başına zorlayıcı bir durum değildir. Ancak:
- İşçinin ücreti, enflasyonla birlikte asgari ücretin altına düşüyorsa,
- Zam yapılmaması işçi açısından çekilmez hale gelmişse,
- İş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde enflasyon zammı kararlaştırılmışsa işçi, maaş zammı hususunda hukuki yollara başvurabilir.
4- Maaş Zammı Yapılmaması İşçiye Haklı Fesih Hakkı Verir mi?
İşçinin maaşına yapılacak zamma ilişkin yasal bir düzenleme öngörülmediğinden kural olarak maaş zammı yapılmaması işçiye haklı nedenle fesih hakkı vermez. Ancak;
- Ücretin enflasyon karşısında ve emsallere göre reel olarak ciddi biçimde düşmesi,
- İş yerinde işçiler arasında eşit işe eşit ücret ilkesine aykırı uygulama varsa,
- Önceden yapılan düzenli zamların işveren tarafından tek taraflı ve keyfi şekilde kaldırılması durumunda işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshederek kıdem, ihbar, yıllık izin ücreti, fazla mesai ücreti gibi tazminat ve diğer özlük haklarını işverenden talep edebilir.
5- İşveren Keyfi Zam Ayrımı Yapabilir mi?
Hayır. İşverenin iş yerinde çalışan işçilerine tek taraflı ve keyfi biçimde zam oranı uygulaması hukuka aykırıdır. Maaş zammı yapılırken:
- İş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine,
- İş yeri uygulamasına,
- Eşitlik ilkesine,
- Ayrımcılık yasağına,
uyulması zorunludur. Kıdem ve yaptığı işin niteliğine göre aynı durumda olan işçilere farklı oranlarda zam yapılması, objektif ve makul bir sebep yoksa hukuka aykırıdır.
6- Maaş Zammı Konusunda İşçi Ne Yapabilir?
İş yerinde diğer işçilerle veya tekil olarak maaşına zam yapılmayan işçi;
- Yazılı şekilde işverene başvurabilir,
- Arabuluculuk yoluna gidebilir,
- Yukarıda sayılan şartlar varsa iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir,
- Maaş zammı farkı ve diğer işçilik alacakları için dava açabilir.
Sonuç
Maaş zammı yapılması konusunda yasada işveren için zorlayıcı bir hüküm bulunmasa da, uygulamada asgari ücret artışı, bireysel ve toplu iş sözleşmesi hükümleri ve yerleşik uygulamalar işveren için zammı zorunlu kılan bağlayıcı durumlar yaratabilir. Bu durumda işçinin ücretine zam yapılmaması, diğer şartların da varlığı halinde işçiye haklı fesih ve tazminat hakkı doğurabilir. Ancak işçinin ücret zammı konusunda yasal olarak işvereni bağlayıcı genel bir hüküm bulunmadığından her somut olay kendi içinde değerlendirilmelidir.
ESKİŞEHİR AVUKAT CANSU ÖNÇLER UYANIK
